P jak Peru ­čĹç­čôľ

Zapraszamy do Peru. Czy to oznacza historyczno-literack─ů w─Ödr├│wk─Ö ┼Ťladem staro┼╝ytnych Ink├│w? Niekoniecznie. Niejeden bowiem czytelnik b─Ödzie zaskoczony, ile nowoczesno┼Ťci i ┼Ťwie┼╝o┼Ťci wnosz─ů Peruwia┼äczycy do og├│┼éu literatury ┼Ťwiatowej. Mo┼╝emy pokusi─ç si─Ö o stwierdzenie, ┼╝e jest ona kolorowa i tematycznie roz┼éo┼╝ysta, niczym india┼äskie pi├│ropusze.

Na pocz─ůtek chcemy zainteresowa─ç Pa┼ästwa nietuzinkowym pisarzem wsp├│┼éczesnym. Jaime Bayly (ur.1965), bo o nim mowa, to posta─ç z niesamowitym dystansem do siebie i do ┼Ťwiata. Swoj─ů karier─Ö zaczyna┼é jako gwiazda telewizji. W roli pisarza zadebiutowa┼é w 1994 r. kontrowersyjn─ů powie┼Ťci─ů o homoseksualistach, pt. ÔÇ×Nie m├│w nikomuÔÇŁ. Skandal, kt├│ry rozp─Ötali w├│wczas wok├│┼é jego osoby morali┼Ťci, w rezultacie przyni├│s┼é mu rozg┼éos i uznanie w bran┼╝y literackiej. Kolejna bezkompromisowa powie┼Ť─ç BaylyÔÇÖego, pt. ÔÇ×Noc jest dziewic─ůÔÇŁ, to przewrotna, gorsz─ůca, pe┼éna humoru i k─ů┼Ťliwych obserwacji opowie┼Ť─ç o peruwia┼äskiej osobowo┼Ťci telewizyjnej, nie stroni─ůcej od u┼╝ywek i mi┼éosnych zawirowa┼ä. Ksi─ů┼╝ka zosta┼éa nagrodzona presti┼╝owym wyr├│┼╝nieniem Premio Herralde. Tw├│rczo┼Ť─ç BaylyÔÇÖego odznacza si─Ö du┼╝─ů swobod─ů. Tematyka mi┼éo┼Ťci, niekoniecznie w najczystszej postaci, problem├│w ulicy, nocnego ┼╝ycia stolicy, trafi┼éy na podatny grunt i uczyni┼éy go jednym z najbardziej rozpoznawalnych pisarzy peruwia┼äskich.

Nie mniej przebojowym autorem ksi─ů┼╝ek, scenariuszy i sztuk teatralnych jest Santiago Roncagliolo (ur. 1975). Do tej pory na j─Özyk polski przet┼éumaczono dwie powie┼Ťci pisarza pt. Wstyd” i „Czerwony kwiecie┼ä”. Pierwsza to satyryczny portret pozornie zwyczajnej rodziny. Ka┼╝dy z jej cz┼éonk├│w posiada jednak kr─Öpuj─ůcy problem, o kt├│rym nie potrafi rozmawia─ç z bliskimi. Alfredo dowiaduje si─Ö o ┼Ťmiertelnej chorobie, jego ┼╝ona wdaje si─Ö w tajemniczy romans, dorastaj─ůca c├│rka w ka┼╝dej sferze ┼╝ycia por├│wnuje si─Ö do bardziej kobiecej kole┼╝anki, a dziadek ma za z┼ée babci, ┼╝e umar┼éa i skupia ┼Ťmia┼é─ů uwag─Ö na s─ůsiadce. Do tego jest jeszcze kot, kt├│rego nagle wzywa zew naturyÔÇŽ. Ksi─ů┼╝ka obna┼╝a ludzkie wady, ale r├│wnie┼╝ wkracza w intymn─ů sfer─Ö bohater├│w, u┼Ťwiadamiaj─ůc czytelnikowi jak trudno nam rozmawia─ç o swoich problemach. Druga powie┼Ť─ç kryminalna pt. „Czerwony kwiecie┼ä” w 2006 r. uczyni┼éa Roncagliolo najm┼éodszym laureatem presti┼╝owej nagrody Premio Alfaguara.

Du┼╝─ů swobod─ů literack─ů odznaczaj─ů si─Ö utwory Alfredo Bryce’a Echenique (ur. 1939). Znana polskiemu czytelnikowi tw├│rczo┼Ť─ç Echenique pochodzi z lat 60., czyli okresu latynoameryka┼äskiego boomu literackiego. Autor z niema┼é─ů doz─ů humoru i ironii przywo┼éuje sytuacje z ┼╝ycia latynoskich emigrant├│w, przygl─ůda si─Ö ludziom samotnym, poszukuj─ůcym szcz─Ö┼Ťcia i mi┼éo┼Ťci. Ju┼╝ same tytu┼éy powie┼Ťci, jak: „Bujne ┼╝ycie Martina” czy „Migda┼éki Tarzana” wskazuj─ů na przewrotno┼Ť─ç fabu┼éy. Jako ┼╝e Echenique znaczn─ů cz─Ö┼Ť─ç swojego ┼╝ycia sp─Ödzi┼é w Pary┼╝u, jego proza skupia si─Ö g┼é├│wnie na perypetiach Iberoamerykan├│w w tym wielokulturowym mie┼Ťcie, pe┼énym pokus i tajemnic.

Na uwag─Ö zas┼éuguj─ů r├│wnie┼╝ barwne utwory Jos├ę Marii Arguedasa. Pisarz wychowany w india┼äskiej wiosce, przez lata pos┼éugiwa┼é si─Ö miejscowym j─Özykiem keczua. Ju┼╝ jako pracownik uniwersytecki, zbiera┼é ustne przekazy peruwia┼äskich Indian. Jego najwa┼╝niejsze utwory jak: „G┼é─Öbokie rzeki”, „Ludzka mi┼éo┼Ť─ç” i „Lis z g├│r i lis z nizin” ukazuj─ů obraz peruwia┼äskiej rzeczywisto┼Ťci z perspektywy potomk├│w rdzennych mieszka┼äc├│w kontynentu i stanowi─ů cenn─ů lekcj─Ö etnologii. Tw├│rczo┼Ť─ç Arguedasa jest wyrazem niesamowitej czci wobec kultury i tradycji india┼äskiej, kt├│rej nie zdo┼éa┼éa zaprzepa┼Ťci─ç dzia┼éalno┼Ť─ç konkwistador├│w, ani wsp├│┼éczesna kultura masowa.

Tyle genialnych osobisto┼Ťci, jeszcze wi─Öcej wspania┼éych utwor├│w, ale rzecz jasna nie zapominamy kto od lat wiedzie prym na peruwia┼äskiej scenie literackiej. Mario Vargas Llosa (ur. 1936), bo o nim mowa, od m┼éodzie┼äczych lat nosi┼é w sobie znamiona buntownika. Rozmi┼éowany w literaturze, nie mia┼é szans na zdobycie pozycji i autorytetu w zdominowanym przez kult si┼éy spo┼éecze┼ästwie. Ojciec, chc─ůc sprowadzi─ç syna na „w┼éa┼Ťciwy” tor, wys┼éa┼é go do szko┼éy kadet├│w. To jednak zmobilizowa┼éo Maria wy┼é─ůcznie do pracy tw├│rczej. Na kanwie wojskowych wspomnie┼ä napisa┼é powie┼Ť─ç, pt. „Miasto i psy”. W atmosferze skandalu po┼Ťlubi┼é starsz─ů od siebie, dalek─ů ciotk─Ö, co zreszt─ů r├│wnie┼╝ zainspirowa┼éo go do stworzenia satyrycznej powie┼Ťci pt. „Ciotka Julia i skryba”. Po dziesi─Öciu latach ma┼é┼╝e┼ästwa rozwi├│d┼é si─Ö i po┼Ťlubi┼é kuzynk─Ö Patrici─Ö. Vargas Llosa, poza pisarstwem, pracowa┼é m.in. w gazecie oraz wyk┼éada┼é na uniwersytecie. W 1990 r., kiedy jego autorytet by┼é ju┼╝ ugruntowany, podj─ů┼é si─Ö kandydatury na prezydenta Peru. Wybory przegra┼é, jednak to ┼╝yciowe do┼Ťwiadczenie, jak r├│wnie┼╝ problemy polityczne kraju, z kt├│rymi w├│wczas si─Ö zmierzy┼é, nie pozosta┼éy bez echa w tw├│rczo┼Ťci literackiej. Trudno wspomnie─ç tu wszystkie utwory Mario Vargasa Llosy, jednak najwa┼╝niejsze tytu┼éy w jego karierze to powie┼Ťci historyczno-polityczne, jak: „Rozmowa w katedrze”, b─Öd─ůca wyrazem krytyki dyktatury, czy „┼Üwi─Öto koz┼éa”, r├│wnie┼╝ dotykaj─ůca kwestii tyranii na szczytach w┼éadzy. G┼éo┼Ťnym echem w┼Ťr├│d czytelnik├│w, odbi┼éy si─Ö „Szelmostwa niegrzecznej dziewczynki”, powie┼Ť─ç o wielowymiarowej mi┼éo┼Ťci, kt├│ra doprowadza cz┼éowieka do skrajnych emocji, czasem wiedzie ku ekscytacji, by innym razem str─ůci─ç go w otch┼éa┼ä rozpaczy. Wyj─ůtkowa, mocna i bardzo elastyczna tw├│rczo┼Ť─ç literacka Vargasa Llosy w 2010 r. przynios┼éa mu najwy┼╝sze wyr├│┼╝nienie w postaci Literackiej Nagrody Nobla.

Jezioro Titicaca, po┼éo┼╝one na terytorium Peru, w india┼äskim j─Özyku keczua, oznacza pum─Ö przyczajon─ů na kr├│lika. Odnosz─ůc si─Ö do tego symbolu, zaryzykujmy stwierdzenie, ┼╝e ca┼éa tw├│rczo┼Ť─ç Peruwia┼äczyk├│w jest stosunkowo skryta i niezauwa┼╝alna, drzemie w niej jednak niesamowity temperament, kt├│ry nabiera mocy z ka┼╝d─ů przeczytan─ů ksi─ů┼╝k─ů. Po lektur─Ö jak zawsze zapraszamy do Wypo┼╝yczalni przy Placu Staszica 1.