W jak W─Ögry ­čĹç­čôÜ


ÔÇ×Polak, W─Ögier dwa bratankiÔÇŽÔÇŁ. Czy rzeczywi┼Ťcie jeste┼Ťmy sobie tak bliscy, jak m├│wi to staropolskie powiedzenie? Niew─ůtpliwie z W─Ögrami ┼é─ůczy nas d┼éugi szlak historycznej przyja┼║ni. W ko┼äcu mieli┼Ťmy na tronie Ludwika W─Ögierskiego i jego c├│rk─Ö Jadwig─Ö, by wkr├│tce znowu po┼é─ůczy┼éa nas korona W┼éadys┼éawa Warne┼äczyka. Polacy i W─Ögrzy wykazali si─Ö r├│wnie┼╝ bratersk─ů lojalno┼Ťci─ů w stosunkowo nieodleg┼éej przesz┼éo┼Ťci, podczas batalii z re┼╝imem komunistycznym. To tylko nieliczne fragmenty naszych wsp├│lnych dziej├│w, ale historia jest bardzo obfita i co najwa┼╝niejsze, nadal otwarta. W 2007 roku Parlament W─Ögierski jednog┼éo┼Ťnie ustanowi┼é dzie┼ä 23 marca, Dniem Przyja┼║ni Polsko-W─Ögierskiej. Kilka dni p├│┼║niej tak─ů sam─ů uchwa┼é─Ö podj─ů┼é Sejm RP. Czy nasza wzajemna sympatia przek┼éada si─Ö na znajomo┼Ť─ç bratniej tw├│rczo┼Ťci literackiej? Sprawd┼║my sami, ile tytu┼é├│w jest nam znanych.

HmmÔÇŽ Jeden na pewno. ÔÇ×Ch┼éopcy z Placu BroniÔÇŁ Ferenca Moln├íra (1878-1952), to powie┼Ť─ç, kt├│rej o┼Ť stanowi rywalizacja dw├│ch grup m┼éodzie┼╝owych o miejsce do sp─Ödzania wsp├│lnego czasu. Jest to historia o przyja┼║ni, po┼Ťwi─Öceniu, kszta┼étowaniu w┼éasnych warto┼Ťci. Dramatyczne losy m┼éodych bohater├│w pobudzaj─ů empati─Ö i sk┼éaniaj─ů do refleksji nad sensem prowadzenia konflikt├│w. Powie┼Ť─ç Moln├íra zosta┼éa przet┼éumaczona na 43 j─Özyki oraz doczeka┼éa si─Ö kilku adaptacji filmowych. Jest zaliczana do klasyki literatury dzieci─Öcej i m┼éodzie┼╝owej, w Polsce umieszczona zosta┼éa w kanonie lektur szkolnych.

Aby poczu─ç atmosfer─Ö historycznej prowincji w─Ögierskiej, warto si─Ögn─ů─ç po utwory Dezs┼Ĺ Kosztol├ínyi (1885-1936). Specjalno┼Ťci─ů pisarza by┼éy pierwotnie utwory liryczne oraz artyku┼éy i opowiadania publikowane w gazetach. Tw├│rczo┼Ť─ç Kosztol├ínyiego nacechowana jest charakterystycznymi, mieszcza┼äsko-konserwatywnymi pogl─ůdami autora. Mo┼╝emy do┼Ťwiadczy─ç ich w powie┼Ťci pt. „Ptaszyna” , kt├│rej kulminacyjnym momentem jest rozstanie rodzic├│w z doros┼é─ů, szpetn─ů c├│rk─ů, star─ů pann─ů, kt├│rej potrzeby zdominowa┼éy ca┼ée ich ┼╝ycie. Ta swoista rewolucja w egzystencji drobnomieszcza┼äskiej rodziny szybko zwraca uwag─Ö rodzic├│w na bezbarwno┼Ť─ç i monotoni─Ö ich dotychczasowego sposobu bycia. Powie┼Ť─ç obfituje w metafory, a powierzchownie niepozorna fabu┼éa posiada ukryt─ů g┼é─Öbi─Ö, okre┼Ťlaj─ůc─ů charakter prowincjonalnego spo┼éecze┼ästwa w─Ögierskiego.

„Budapeszt Noir” Vilmosa Kondora (ur. 1954), to mroczny, klimatyczny krymina┼é w stylu retro. Akcja koncentruje si─Ö wok├│┼é morderstwa m┼éodej ┼╗yd├│wki. Czasy s─ů nader niespokojne, bowiem politycy w─Ögierscy zmierzaj─ů do sojuszu z nazistowskimi Niemcami. ┼Ücie┼╝ka do rozwik┼éania ┼Ťledztwa prowadzi na przemian w g├│r─Ö, po szczeblach w─Ögierskiej w┼éadzy i w d├│┼é, mi─Ödzy szemran─ů spo┼éeczno┼Ť─ç miejskich slums├│w. Autor na tle mrocznych wydarze┼ä stara si─Ö roztoczy─ç ducha przedwojennego miasta. Z pasj─ů badacza i obserwatora prezentuje jego urzekaj─ůce i ciemne strony. Historia z powie┼Ťci Kondora trafi┼éa na wielki ekran w 2017 r.

Lini─Ö czasu, na kt├│rej balansuj─ů prezentowane wydarzenia powie┼Ťciowe, przesuwamy z okresu mi─Ödzywojennego do roku 1939. Chyba ┼╝aden inny pisarz w─Ögierski nie wyra┼╝a┼é tak wielkiej potrzeby ukazania dramatu i niesprawiedliwo┼Ťci wojny, jak Imre Kert├ęsz (1929-2016). Pisarz w─Ögierski ┼╝ydowskiego pochodzenia w m┼éodo┼Ťci by┼é wi─Ö┼║niem oboz├│w nazistowskich w Auschwitz i Buchenwald. Ca┼éa jego rodzina zgin─Ö┼éa podczas II wojny ┼Ťwiatowej, co zdecydowanie wp┼éyn─Ö┼éo na dewiz─Ö tw├│rczo┼Ťci pisarza. Najlepsze powie┼Ťci Kert├ęsza, traktuj─ůce o brutalno┼Ťci wojny, dramacie oboz├│w koncentracyjnych i spustoszeniu, jakie zasia┼éy w psychice jednostki to: ÔÇ×Los utraconyÔÇŁ , ÔÇ×FiaskoÔÇŁ , ÔÇ×Kadysz za nienarodzone dzieckoÔÇŁ , ÔÇ×LikwidacjaÔÇŁ i wiele innych. W 2002 r. Kert├ęsz zosta┼é laureatem literackiej Nagrody Nobla, a w 2014 r. otrzyma┼é najwy┼╝sze literackie odznaczenie w swojej ojczy┼║nie ÔÇô Wielki Krzy┼╝ Orderu ┼Ťw. Stefana.

Do┼Ťwiadczenia wojenne nieod┼é─ůcznie towarzysz─ů r├│wnie┼╝ utworom literackim S├índora M├íraia (1900-1989). Sam podczas wojny anga┼╝owa┼é si─Ö w ukrywanie ┼╝ydowskich dzieci. Pogl─ůdy autora sta┼éy w opozycji wobec ka┼╝dego rodzaju dyktatury, zar├│wno faszystowskiej, jak i sowiecko-komunistycznej. Jego powie┼Ťci w okresie powojennym na W─Ögrzech nie zosta┼éy zreszt─ů dopuszczone do druku. Utwory M├íraia cechuje wnikliwo┼Ť─ç psychologiczna ludzkich postaw i wybor├│w moralnych. Pisarz w swoim dorobku najwy┼╝ej ceni┼é powie┼Ť─ç pt. ÔÇ×┼╗arÔÇŁ . Jest to emocjonuj─ůca opowie┼Ť─ç o spotkaniu po latach dwojga przyjaci├│┼é, kt├│rych por├│┼╝ni┼éo uczucie do nie┼╝yj─ůcej ┼╝ony jednego z nich. Co ciekawe, zwa┼Ťnieni przyjaciele to W─Ögier i Polak. Pasjonuj─ůca fabu┼éa zach─Öci┼éa rodzimych filmowc├│w do zekranizowania dzie┼éa M├íraia.

Jednym z najciekawszych dzie┼é o mentalno┼Ťci trzydziestoletniego pokolenia Europejczyk├│w z by┼éego bloku wschodniego jest „Spok├│j” Attili Bartisa (ur. 1968). Bohaterem jest m┼éody pisarz oraz najwa┼╝niejsze kobiety w jego ┼╝yciu: matka Rebeka, niespe┼éniona aktorka i siostra bli┼║niaczka Judith, zawodowa skrzypaczka i zmys┼éowa Eszter, mi┼éo┼Ť─ç jego ┼╝ycia. Autor skupia uwag─Ö na wzajemnych relacjach rodzinnych i partnerskich, g┼é├│wnie na toksycznej wi─Özi matki i syna, st┼éoczonych w ciasnym mieszkaniu, wzajemnie uzale┼╝nionych od swojej obecno┼Ťci. Potrzeba osi─ůgni─Öcia samodzielno┼Ťci i uwolnienia si─Ö od autokratycznej rodzicielki, a jednocze┼Ťnie frustracja i niezdecydowanie jest dla bohatera powodem zb┼é─ůdzenia i lawirowania na kraw─Ödzi rozs─ůdku. W 2001 r. powie┼Ť─ç zosta┼éa uznana na W─Ögrzech za najwa┼╝niejsze wydarzenie literackie ├│wczesnych czas├│w, a Bartis uhonorowany presti┼╝ow─ů Nagrod─ů Sandora M├íraiego.

Literatura w─Ögierska nie jest ┼éatwa i wcale nie chodzi tu o postrzegany jako wybitnie trudny j─Özyk w─Ögierski. Ustami pisarzy wci─ů┼╝ przemawia historia, zatem na tej p┼éaszczy┼║nie mo┼╝emy ┼Ťmia┼éo identyfikowa─ç si─Ö z naszymi dziejowymi bra─çmi od szabli i szklanki. Og├│lny obraz literackich W─Ögier prezentuje si─Ö niesztampowo, a przedstawione ksi─ů┼╝ki mog─ů stanowi─ç odskoczni─Ö od klasycznych powie┼Ťci obyczajowych. Po liczne pozycje ksi─ů┼╝kowe zapraszamy do Wypo┼╝yczalni przy Placu Staszica 1.