Premiera „Wesela” S. Wyspiańskiego

(…) „ach, ta chata rozśpiewana,ta roztańczona gromada,zobaczy pan, proszę pana,że się do poezji nada,jak pan trochę zmieni, doda.”(„Wesele”, akt I, scena 19)

Sto dwadzieścia lat temu, w sobotę, 16 marca 1901 roku w Teatrze Miejskim w Krakowie (obecnie Teatr im. J. Słowackiego) miała miejsce premiera dramatu Stanisława Wyspiańskiego „Wesele” w inscenizacji samego autora. Przedstawienie reżyserował Adolf Walewski. Było to wydarzenie o ogromnym znaczeniu. Dramat ukazał się w druku na przełomie kwietnia i maja 1901 r.

Premiera lwowska odbyła się 24 maja 1901 r. Do spektaklu zaangażowano niemal cały zespół aktorski. W przedstawieniu występowały takie gwiazdy jak: Wanda Siemaszkowa (jako Panna Młoda), Aleksander Zelwerowicz (jako Kasper), Kazimierz Kamiński (jako Stańczyk), Andrzej Mielewski (jako Jasiek), Józef Kotarbiński (jako Czepiec), Bolesław Puchalski (jako Upiór) , Helena Sulima (jako Rachel).

W zaprojektowanej przez Wyspiańskiego scenografii, która przedstawiała izbę w bronowickiej chacie, kluczowa była gra świateł, która porządkowała wątki dramatu. Wykonawcą scenografii był Jan Spitziar, a opracowaniem muzycznym zajął się Michał Świerzyński. Od 4 marca 1901 r. sam Wyspiański uczestniczył w próbach w teatrze krakowskim. Do teatru, w sobotni marcowy dzień, mieszczańskich widzów przyciągnęła jednak nie inscenizacja, lecz plotka, która zapewniła premierze znakomitą frekwencję. Pruderyjny Kraków czekał na sensację, którą miało być pojawienie się w przedstawieniu realnych, powszechnie znanych postaci. Jak wiadomo inspiracją dla Stanisława Wyspiańskiego do napisania dramatu było huczne, trwające kilka dni wesele poety Lucjana Rydla i Jadwigi Mikołajczykówny, chłopskiej córki. Ślub odbył się 20 listopada 1900 r. w kościele Mariackim w Krakowie, zaś wesele w dworku malarza Włodzimierza Tetmajera we wsi Bronowice Małe. Tam też, w nocy z 20 na 21 listopada, toczy się akcja dramatu. Pojawiają się postaci, które były uczestnikami wesela jak np.: Pan Mody, Panna Młoda, Gospodarz, Wojtek, Poeta, Czepiec oraz postaci nierzeczywiste: Chochoł, Widmo, Stańczyk, Upiór, Hetman, Rycerz Czarny, Wernyhora. Wyspiański, jako uczestnik wesela swojego przyjaciela, nie tylko sportretował wiele znanych w Krakowie osób, ale jeszcze pozostawił w dramacie ich prawdziwe imiona, nazwiska czy przydomki.

Początkowo „Wesele” uznano za towarzyski skandal. Dopiero później odczytano symboliczny wymiar dramatu. Zagadnienie walki narodowowyzwoleńczej jest bowiem głównym problemem utworu. Dramat bezpośrednio pokazuje sytuację społeczno-polityczną w Galicji oraz przedstawia dwie grupy społeczne: chłopów i inteligentów. W finałowej scenie dramatu Wyspiański pokazuje bierne, czekające na cud społeczeństwo, które nie jest zdolne do podjęcia walki o odzyskanie niepodległości kraju. Gorzki to obraz narodu… „Miałeś, chamie , złoty róg…” (akt 3, scena 37).

Premiera „Wesela” w 1901 r. była wydarzeniem przełomowym w życiu Stanisława Wyspiańskiego. Krytyk teatralny Feliks Koneczny napisał na łamach miesięcznika „Przegląd Polski”:„O niepodległości myślą wszyscy, a wesele całe staje się dla nich symbolem wielkiej sprawy. Niestety, próżne na razie marzenia. Pokolenie nie jest do czynu przygotowane i stosunek warstw oświeconych do ludu pozostawia jeszcze niejedno do życzenia” .

Do końca sezonu 1900/1901 zagrano w Krakowie „Wesele” przy pełnej widowni 21 razy.Afisz teatralny z prapremiery Wesela z 1901 r., pochodzący z Teatru im. Słowackiego w Krakowie.